Sản phẩm tiêu biểu
Nghề bật bông "Nghệ sĩ chơi đàn một dây"

Mẹ tôi kể, những năm 70, 80 của thế kỷ trước là thời kỳ hưng thịnh nhất của nghề bật bông. Vào cuối thu, khi những cơn gió lạnh đầu đông se se thổi, người ta tất bật mang chăn bông cũ ra phơi chuẩn bị đối phó với mùa đông dài rét buốt hay khi cái rét nàng Bân vừa kết thúc là lúc người làm nghề bật bông lại bận rộn với công việc của mình. Ngày ấy, chăn bông ruột "5 cân", vỏ chăn con công là thứ vật dụng có giá trị trong gia đình. Không chỉ thế, chăn bông nhiều khi còn mang nặng giá trị tinh thần, bởi đó là quà cưới dành tặng đôi vợ chồng trẻ, hay tấm lòng của con, cháu dành biếu ông, bà, cha, mẹ. Vì vậy, sau một thời gian sử dụng, ruột bông bị vón cục, vải bọc bị rách, người ta lại gói ghém mang đi chần lại…Và khi đó, công việc vất vả của người thợ bật bông bắt đầu-một công việc mà người thợ được ví như nghệ sĩ chơi đàn một dây!".

Đầu tiên, người ta sẽ cho bông vào máy quay cho tơi, bụi bẩn rơi ra. Bông tơi lên thì mang ra sàn nhà trải rộng đủ khổ chăn mình cần, bắt đầu công đoạn làm chăn. Người thợ dùng dây cung bật cho những sợi bông tơi thành những tựa bông dài. Dụng cụ là cái cung bật bông bằng gỗ, dài hơn 2m, đường kính 8,9cm đầu bè, mỏng bẹt, đuôi tròn để cầm, đòn ngồi thấp hơn cái ghế. Dùi và cung có tác dụng làm cho mặt chăn trải dài, rộng hẹp theo cữ chăn, nhưng phải làm quá mỗi chiều 20cm để gấp bìa. Dây cung kết từ hàng nghìn các sợi tơ và được vuốt sáp ong. Sau khi bông được bật tơi, người thợ dùng sàng ập lên cho phẳng và mỏng bớt xuống, rải vải màn lên trên, rồi lại lộn mặt trên xuống dưới, dưới lên trên, tiếp tục bật dây cung vào bông ở mặt đó cho tơi xốp. Công đoạn dùng sợi để mạng thành 4 cấp mới là công việc đòi hỏi khéo tay và kỹ thuật cao. Sau khi hoàn thành công đoạn này, dùng bàn xoa bằng gỗ da du có mặt hơi gai để ngọn bông quyện với sợi mạng. Tóm lại, lải, gấp bìa, mạng sợi, xoa... rồi mới lồng vải hoa hoặc sa tanh màu mỏng để làm vỏ. Cuối cùng là chần chăn theo lối quả trám hoặc theo các họa tiết trang trí.

Hình 1: Nghề bật bông những năm thế kỷ 20 ở Hà Nội xưa, một trong những thời hưng thịnh của người dân nghèo làm nghề làm chăn bông

Làm nghề bật bông, khổ nhất là bụi. Ngày này qua ngày khác, đám bụi bông này chưa kịp tan, lại tiếp lớp bụi khác. Vì liên tục sống trong môi trường bụi nên không ít thợ bật bông mắc bệnh phổi. Thợ bật bông sợ nhất là "vớ" phải chăn ở bệnh viện, chăn ở gia đình có trẻ con hay chăn bị ngấm nước vì nhà dột. Vì chăn vừa bụi, vừa hôi lại vừa nặng ngay cả sau khi cho vào máy quay, người thợ phải rất vất vả mới làm cho bông tơi xốp trở lại. Một trong những cái khổ của nghề này là người làm phải ngồi xổm trên cái đòn ngồi. Đôi tay mỏi nhừ vì phải kết hợp tay giữ cung và cả thân mình trên cái đòn ngồi. Bông càng tốt, càng nặng tay thì càng khổ. Tiền công bật lại một chiếc chăn cũ có khi cũng gần bằng một chiếc chăn mới hàng chợ. Nhưng vì ngày ấy, phần lớn người dân còn nghèo, két sắt hanmi tiết kiệm được đồng nào hay đồng ấy, nhiều gia đình vẫn dùng lại chăn cũ sau khi đưa đi bật lại… Mặc dù công việc vất vả, độc hại song thợ bật bông vẫn có niềm vui riêng, ấy là khi chiếc chăn rách nát, bông vón cục sau những nỗ lực của đôi tay khéo léo trở thành chiếc chăn bông ấm, mềm và họ lại mỉm cười sung sướng khi hình dung những giấc ngủ êm đềm, hạnh phúc trong những gia đình ấm áp giữa tiết trời đông giá…

Hình 2: Chăn bông quả ngày nay của Sentory

Khoảng những năm 1995 trở đi, nghề này bắt đầu thưa vắng, khi chăn len, chăn dạ, chăn bông hóa học, chăn điện…tràn ngập thị trường. Mặc dù chăn bông tự nhiên vẫn được ưa chuộng, song dùng cũ thì bỏ, chứ ít người nghĩ đến chuyện phải mang đi chần lại, dần dần, két sắt hoà phát nghề bật bông cũng đi vào dĩ vãng. Dù vậy, trong ký ức của những thế hệ thuộc "xưa nay hiếm" như mẹ tôi thì nghề bật bông vẫn tồn tại như chứng tích của một thời khó khăn, túng thiếu và những người thợ từng làm nghề bật bông vẫn tự hào về nghề của mình tuy vất vả nhưng mang lại niềm vui và sự ấm áp cho nhiều gia đình.

Bạch Dương

Theo baohaiphong.com.vn